در نظام قضایی ایران، کارشناسی رسمی دادگستری در رشته تشخیص اصالت خط، امضا و اثر انگشت نقش کلیدی و کاملاً تخصصی دارد. این صلاحیت به وی اختیار میدهد تا در موارد گوناگونی از جمله دعاوی کیفری و حقوقی، اختلافات قراردادی، پروندههای بانکی یا بیمهای و حتی تنظیم اسناد رسمی و غیر رسمی ورود کرده و با تحلیل علمی و پیشرونده اسناد، به قاضی یا مقام ذیصلاح گزارش دهد.
دامنه وظایف و موارد کاربرد
تعیین اصالت امضا و اثر انگشت
بررسی تطبیقی امضاها از منظر جهت، قالب، فشار قلم، شکستگی خط، جوهر و روانشناسی دستخط برای کشف جعل یا تزویر .
تحلیل ساختار اثر انگشت به منظور تطبیق با نمونههای اصلی یا مواجهه با نمونههای صحنه جرم .
تشخیص تقدم و تأخّر نگارش نسبت به امضا
شناسایی اینکه آیا قسمتهایی از متن (اعم از دستنویس یا تایپی) قبل یا بعد از امضا نگاشته شدهاند؛ مثلاً بررسی چک، سفته، قولنامه و اسناد مالی برای کشف تغییرات پس از امضا .
کشف مواردی نظیر «سادهامضا» یا درج موارد در خانهبندی پس از امضا .
ارزیابی قدمت تحریر و جوهر
استفاده از روشهای شیمیایی و نوری برای تعیین عمر تقریبی جوهر و تاریخ نگارش نوشتهها یا مهرها
تعیین فاصله زمانی میان نگارش شواهد متنی و امضا یا مهر، تا شناسایی دستکاریهای احتمالی در سند
بررسی مهرها و امهار
تحلیل اصالت مهرهای اداری، پزشکی و مؤسسات دولتی؛ با استفاده از نور لیزری و ابزار ویژه برای شناسایی جعل مهر .
ابزارها و روشهای مورد استفاده
مقایسه تطبیقی: تطبیق دقیق میان نمونههای خط، امضا یا اثر انگشت با نمونههای معتبری که ارائه میشوند
تحلیل بصری و آناتومیک: بررسی فشردگی قلم، شکستگی خطوط، فاصله کلمات و ویژگیهای ظاهری نگارش
فناوری نوری: بهرهگیری از نور ماوراءبنفش، نور لیزر و تصویربرداری پیشرفته برای آشکارسازی خراش، پاکشدگی یا تغییر خطوط .
تحلیل شیمیایی: تعیین نوع و قدمت انواع جوهرها، ترکیبات و کیفیت کاغذ بهویژه برای تشخیص پاکشدگی فیزیکی یا شیمیایی .
نمونههای واقعی کاربرد
اختلافات بانکی: تعیین اصالت امضای چک یا سفته و تشخیص تغییر پس از امضا .
دعاوی ملکی: در اختلافات مربوط به قولنامه یا سند ملک، تعیین اینکه متن قرارداد پس از امضا درج نشده یا دستخوش تغییر شده است .
اسناد بانکی و بیمهای: تطبیق امضا در قراردادهای مالی و اداری یا تعیین تغییرات پس از امضا و جعل مهر .
اسناد با عمر طولانی یا متون خطی: بررسی قدمت واقعی نسخهها و کشف تغییرات در متون کهنسال یا دستی
ارزش در نظام رسمی قضایی
گزارشهای کارشناسی رسمی دادگستری در این حوزه از اعتبار ویژهای برخوردارند و معمولاً در دادگاه و مراجع قضایی به مرجع قابل اتکا و تصمیمساز برای تشخیص اصالت سند بدل میشوند.
استفاده از روشهای علمی و ابزار دقیق کارشناسی در این رشته، ضمن جلوگیری از تخلفات و تضییع حقوق، موجبات تقویت عدالت قضایی را فراهم میکند.