در حقوق خانواده ایران، تأمین منافع مالی زوجه یکی از اصول اساسی به شمار میرود. سه نوع حمایت مالی از سوی شوهر برای زن پیشبینی شده است:
نفقه
اجرتالمثل ایام زوجیت
نحله
این سه حمایت، هر کدام به شیوهی خاصی و در شرایط مشخصی قابل مطالبهاند. در ادامه، مبانی قانونی، مراجع صدور رأی و فرایند محاسبه هر یک تشریح شدهاند.
۱. نَفَقَه
بر پایه ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی ایران، در عقد دائم، پرداخت نفقه بر عهده شوهر است. این الزام تنها در عقد دائم برقرار است و در عقد موقت منوط به شرط نفقه در ضمن عقد است
از مصادیق نفقه طبق ماده ۱۱۰۷ مدنی میتوان به مسکن، پوشاک، غذا، اثاثیه منزل و هزینههای درمانی اشاره کرد
شایان ذکر است که التزام شوهر به پرداخت نفقه ارتباطی به وضعیت مالی وی یا خانواده زوجه ندارد
. پرداخت نفقه مستند به شرایط اجتماعی، موقعیت خانوادگی زوجه و عرف متناسب صورت میگیرد .
زوجه میتواند نفقه جاری را به صورت مستقل از طریق دادگاه خانواده یا شکایت کیفری مطالبه نماید
۲. اجرتالمثل ایام زوجیت
این حق، بیانگر پرداخت «حقالزحمه» برای فعالیتهایی است که زن در خانه همسر انجام داده و شرعاً یا قانوناً بر عهدهاش نبوده است
شرایط اصلی برای دریافت اجرتالمثل عبارتند از:
طلاق نباید به درخواست زن یا به دلیل تقصیر او باشد؛
اعمال خانه باید خارج از وظایف قانونی زن باشد؛
فعالیتها باید به دستور شوهر یا بنا به خواست او انجام شده و زن قصد تبرع نداشته باشد
میزان اجرت اغلب با ارجاع به کارشناس دادگاه تعیین میشود. در صورت توافق صد درصدی زوجه و زوج میتوان میزان را منطبق بر قرارداد در عقدنامه تعیین کرد .
دادگاه مکلف است اجرتالمثل را پیش از صدور حکم طلاق مشخص نماید؛ چنانچه زن نتواند قصد تبرع را ثابت کند، این حق به رسمیت شناخته میشود
۳. نحله
«نَحله» به معنای بخشش از طرف مرد است که در شرایط خاص پرداخت میگردد؛ به ویژه زمانی که اجرتالمثل قابل مطالبه نیست
نحله پس از طلاق به درخواست مرد و صرفاً در صورتی قابل مطالبه است که زن:
طلاق را به درخواست مرد قبول کند؛
مقصر طلاق نباشد؛
نتواند اجرتالمثل را احراز نماید؛
دادگاه تشخیص دهد احکام شرع و عرف پرداخت نحله را ایجاب میکند .
میزان نحله توسط قاضی و با در نظر گرفتن سنوات زندگی مشترک، نوع خدمات زن و وضعیت مالی مرد تعیین میشود. در این فرایند نیازی به ارجاع به کارشناس رسمی نیست
۴. رابطه میان اجرتالمثل و نحله
قانونگذار، این دو را قابل جمع نمیداند و اگر زن واجد شرایط دریافت اجرتالمثل باشد، دیگر حق دریافت نحوله نخواهد داشت. تنها در صورتی که اجرتالمثل قابل دریافت نباشد، امکان مطالبه نحله فراهم میشود
۵. نکات اجرایی و حقوقی
زن میتواند اجرتالمثل و یا نحله را مستقل از دادخواست طلاق (یا گواهی عدم سازش) درخواست دهد؛ بدین ترتیب، فرآیند مطالبه حقوق مالی قابلیت آغاز جداگانه دارد
مطالبه اجرتالمثل نیازمند اثبات قصد دریافت دستمزد و دستور شوهر یا ارجاع کار به اوست. اثبات نشوز (عدم تمکین زوجه) نیز مانع نفقه و اجرتالمثل است
مطالبه نحله منوط به شرایط طلاق مردانه، فقدان شرایط تقلبی زوجه و اثبات عدم امکان دریافت اجرتالمثل است و قاضی بدون ارجاع به کارشناس مبلغ آن را تعیین میکند .
نتیجهگیری
در نظام حقوقی ایران، نفقه، اجرتالمثل و نحله سه تکیهگاه حقوقی مهم حمایت مالی از زوجه هستند:
نفقه: الزام شوهر به تحمیل مخارج متعارف و شرعی زندگی؛
اجرتالمثل: جبران خدمات غیر الزامی زوجه در خلال زندگی مشترک؛
نحله: تسکین مالی پس از طلاق مردانه، تنها در صورت عدم امکان دریافت اجرتالمثل.
شناخت دقیق شروط و نحوه مطالبه این حقوق، کلیدی است برای تضمین عدالت در روابط خانواده و اجرای صحیح حمایتهای قانونی از زن در دادگاههای خانواده.