در قلمرو حوزه قضایی جمهوری اسلامی ایران، کارشناسی رسمی دادگستری در رشته مهندسی محیط زیست از سوی مراجع قضایی در مواردی مانند تجاوز به پناهگاههای حیاتوحش و مناطق حفاظتشده (بخشی از مناطق چهارگانه سازمان محیطزیست) مأمور به بررسی و تعیین میزان خسارت وارده میشوند. این صلاحیت قانونی، زمینهای حقوقی و تخصصی برای شناسایی آثار تجاوز، تخریب یا دخل و تصرف غیرمجاز در اکوسیستمهای حساس فراهم میآورد.
وظایف قانونی و قلمرو کاربرد
در دعاوی قضایی، پروندههای اداری، شکایت از محیطزیست یا دعاوی حقوقی علیه متجاوزان به اراضی ملی و پارکهای حفاظتشده، تنها کارشناسی رسمی دادگستری مجاز به ارائه گزارش رسمی هستند که شامل برآورد خسارت، تعیین شعاع تأثیر، ارزیابی آسیب زیستمحیطی و نقد انطباق یا عدم انطباق با مقررات زیستمحیطی است . این گزارشها توسط مراجع قضایی مانند دادگاه عمومی یا ادارات محیطزیست در فرآیند رسیدگی مورد استفاده قرار میگیرد.
مسئولیتها و توان اجرایی
وظیفه کلیدی این نوع کارشناس رسمی دادگستری، تعیین «شدت خسارت» ناشی از تجاوز به مناطق حفاظتشده است. این شامل تخریب پوشش گیاهی، تلفات جانوری، اثرات ناشی از ورود فاضلاب یا پسماند، و تجاوز به یکپارچگی زیستبوم است. این افراد همچنین موظف به تعیین علت تخریب، محدوده شعاع تأثیر، محاسبه هزینههای ترمیم یا جبران و ارائه عددی خسارت میباشند . در پروندههای قضایی، افشای اینکه تجاوز یا تخریب بر اساس استانداردها و ضوابط زیستمحیطی رخ داده، از دیگر وظایف آنهاست.
ابزار و روشهای مورد استفاده
برای برآورد دقیق خسارت، کارشناسی رسمی دادگستری از روشهایی چون نقشهبرداری، اندازهگیری میدانی، تحلیل نمونهبرداری زمین و آب، سنجش میزان آلودگی صوتی یا شیمیایی، و تحلیلهای کمی استفاده میکند. در برخی موارد، فناوریهای GIS یا تحلیل عکس هوایی و ماهوارهای برای تعیین حدود دقیق حریم تخریبشده بهکار گرفته میشود.
نمونه کاربرد عملی
برای نمونه، در پروندههای دادگاهی شکایت از تجاوز به حریم یک پناهگاه حیاتوحش، کارشناسی رسمی دادگستری موظف به اندازهگیری وسعت تجاوز، تعیین تعداد و نوع تخریب پوشش گیاهی، تخمین تلفات حیاتوحش و ارائه برآورد اقتصادی خسارت زیستمحیطی است. گزارش وی میتواند منجر به مطالبه جبران خسارت از متجاوز یا اجرای دستور قضایی احیای محیط شود.
همچنین در اختلاف بین سازمان محیطزیست و پیمانکاران پروژههای عمرانی، کارشناسی رسمی دادگستری ورود کرده و تطبیق عملکرد انجامشده با الزامات قانونی (مانند شرایط محیطزیستی قراردادها) را بررسی میکند و در صورت تخلف، میزان خسارت زیستمحیطی را عددی میکند و گزارش را به مرجع قضایی ارائه میدهد .
ارزش این صلاحیت در نظام قضایی و اجرایی کشور
این صلاحیت قانونی، بستری تخصصی برای دفاع از حقوق طبیعی و منابع ارزشمند کشور فراهم میآورد و تنها مرجع لازمالاجرا در تعیین خسارتهای محیطی بهشمار میآید. بدون گزارش کارشناسی رسمی دادگستری، پروندههای تجاوز به مناطق حفاظتشده یا حقوق محیطزیست قابلیت استناد کافی در دادگاه را ندارند. همچنین در فرآیند ارزیابی دعاوی زیستمحیطی، گزارشهای این کارشناسان مبنای احکام قضایی، الزامات جبران زیستی و جریمههای قانونی قرار میگیرد.