برآورد میزان خسارت به ابنیه و محوطههای تاریخی و بافتهای کهن در ایران، بهویژه در پی بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله، نشاندهنده آسیبهای جدی به میراث فرهنگی کشور است. این خسارات نهتنها به ساختار فیزیکی بناها آسیب میزند، بلکه تهدیدی برای هویت تاریخی و فرهنگی جامعه نیز محسوب میشود.
برآورد خسارات در استانهای مختلف
استان کرمان: در پی سیلابهای اخیر، ۵۸ اثر تاریخی استان کرمان دچار آسیب شدند. معاون میراث فرهنگی استان کرمان اعلام کرد که میزان خسارت به بناهای تاریخی این استان ۲۰۰ میلیارد ریال برآورد شده است. همچنین، برای تقویت پوششهای حفاظتی محوطههای باستانشناسی، به ۱۰۰ میلیارد ریال اعتبار نیاز است. در مجموع، برای مرمت و بازسازی آثار تاریخی آسیبدیده، ۳۰۰ میلیارد ریال اعتبار مورد نیاز است.
استان یزد: در سیل سال ۱۴۰۱، ۱۳ بنای تاریخی در داخل عرصه بافت ثبت جهانی شده و ۴۲ بنای تاریخی خارج از عرصه این میراث جهانی آسیب دیدند. ۸۴ درصد خسارات ناشی از اجرای غلط طرحهای مدیریت شهری در این بافت تاریخی، ۹ درصد مربوط به بناهای دارای مداخله غیراصولی و ۷ درصد در رابطه با بناهای مجهولالمالک و وقفی بود.
استان سیستان و بلوچستان: در سیلاب اخیر، خسارتهایی بین ۵ تا ۷ میلیارد تومان به ابنیه تاریخی استان سیستان و بلوچستان وارد شد. وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از مرمت جدی این آثار در دستور کار قرار دارد.
تهدیدات و آسیبهای غیرطبیعی
علاوه بر بلایای طبیعی، عوامل انسانی نیز تهدیدی جدی برای میراث فرهنگی کشور محسوب میشوند:
حفاریهای غیرمجاز: حفاران غیرمجاز با استفاده از تجهیزات سنگین مانند لودر و باروت، محوطههای باستانی را تخریب میکنند. این اقدامات باعث از بین رفتن لایههای تاریخی و آثار باستانی میشود.
آتشسوزی و موریانهها: بسیاری از بناهای تاریخی فاقد سیستم اعلام حریق هستند و در معرض آتشسوزی قرار دارند. همچنین، خشکسالیهای پیاپی باعث افزایش موریانهها در بافتهای تاریخی شده است که به تخریب ساختارهای چوبی و گلی میانجامد.
راهکارهای پیشنهادی برای حفاظت
تقویت پوششهای حفاظتی: ایجاد و تقویت پوششهای حفاظتی برای محوطههای باستانشناسی، بهویژه در مناطق مستعد سیلاب، میتواند از آسیبهای طبیعی جلوگیری کند.
مرمت و بازسازی مستمر: تخصیص اعتبارات کافی برای مرمت و بازسازی آثار تاریخی آسیبدیده، بهویژه در استانهای پرخطر، ضروری است.
آموزش و آگاهیبخشی: آموزش جوامع محلی و مسئولان شهری درباره اهمیت حفاظت از میراث فرهنگی و جلوگیری از مداخلات غیراصولی میتواند به کاهش آسیبها کمک کند.
مقابله با حفاریهای غیرمجاز: تقویت نظارت و همکاری با نیروهای انتظامی و بسیج برای جلوگیری از حفاریهای غیرمجاز و تخریب محوطههای باستانی ضروری است.
حفاظت از میراث فرهنگی کشور نیازمند همکاری همهجانبه دولت، نهادهای مردمی و جوامع محلی است. با اتخاذ تدابیر مناسب و تخصیص منابع کافی، میتوان از نابودی آثار تاریخی و فرهنگی کشور جلوگیری کرد.