در نظام قضائی و اداری ایران، وقتی دعوا یا اختلافی مرتبط با خسارات وارده به انواع شناورها مطرح میگردد (شامل شناورهای دریایی، قایقهای تجاری، کشتیها یا وسایل حملونقل دریایی)، مرجع قضائی میتواند پرونده را به یک کارشناسی رسمی دادگستری دارای صلاحیت «انواع شناور» ارجاع دهد. این صلاحیت تخصصی به آن معناست که کارشناس موظف است در زمینه شناورها، علل خسارت، ارزیابی آسیبها و تعیین میزان زیان بر اساس قراین فنی و حقوقی اظهار نظر کند.
وظایف و قلمرو کار کارشناسی رسمی دادگستری در این صلاحیت شامل موارد زیر است:
تشخیص علت حادثه و مکانیسم خسارت
کارشناس موظف به بررسی دقیق رخداد حادثه (نشتی، برخورد، طوفان، برخورد با سنگ یا مرز آبی، برخورد با دیگر شناورها و غیره) است و باید دلایل فنی و مکانیسم مؤثر را تحلیل نماید تا رابطه علی میان حادثه و خسارت احراز شود.
بازدید و بررسی میدانی از شناورها
در محل حادثه یا بندر، کارشناس رسمی دادگستری بازدید میکند، عکسبرداری فنی انجام میدهد، وضعیت بدنه، موتور، سیستمهای کنترلی، سامانههای ناوبری و سایر اجزا را بررسی و مستندسازی مینماید.
اندازهگیری و ارزیابی میزان خسارت
پس از تشخیص آسیبها، کارشناس باید میزان خسارت مالی را برآورد کند: هزینه تعمیر بدنه، تجهیزات فنی، قطعات یدکی، هزینه توقف فعالیت شناور، هزینه جابجایی و حتی کاهش ارزش احتمالی شناور پس از تعمیر.
نظریه در باب حدود تعهدات بیمهگر و بیمهگذار
کارشناس باید مقررات بیمهنامه را بررسی کرده، ببیند آیا حادثه تحت پوشش بیمه بوده است یا نه، آیا شرایط استثنائی یا کاستیهایی وجود دارد، و در نهایت نظرات خود را درباره مسئولیت مالی بیمهگر یا سهم بیمهگذار ارائه دهد.
تفسیر قرارداد بیمه شناور و مفاد فنی آن
این بخش شامل ارزیابی مفاد فنی بیمهنامه (شامل پوششهای دریایی، حمل و نقل دریایی، بارگیری و تخلیه، بیمه بدنه و مسئولیت، شناور در دریا، بنادر و اسکلهها و غیره) و سنجش اینکه آیا خسارت رخداده در چارچوب قرارداد بوده یا خیر.
گزارش تخصصی و حضور در دادگاه یا مراجع ذیصلاح
کارشناسی رسمی دادگستری پس از تهیه گزارش مفصل شامل مستندات فنی، محاسبات عددی، نقشهها و تحلیل، باید در جلسات دادگاه یا کمیسیونهای تخصصی حاضر شود و تحت سوگند، پاسخگویی نماید.
ابزارها، روشها و فناوریهای مورد استفاده
دوربین و تجهیزات تصویربرداری (از زوایای مختلف، کلوزآپ اجزاء آسیبدیده)
ابزار نقشهبرداری دریایی و تعیین موقعیت
دستگاههای اندازهگیری ضخامت بدنه و قطعات فلزی (اولتراسوند، ضخامتسنج)
نرمافزارهای تحلیل فنی و شبیهسازی ساختاری
نمونهبرداری متالورژیکی (در موارد خستگی فلز یا خوردگی)
محاسبات هزینه تعمیر و جایگزینی قطعات
مستندسازی فنی شامل نقشههای فنی، نمودارها و گزارشات عددی
کاربردهای متداول این صلاحیت در ایران
اختلاف بین بیمهگر و بیمهگذار پس از حادثه دریایی (مثلاً برخورد کشتی با موج، طوفان یا مانع)
دعاوی مربوط به ترخیص یا تخلیه بار در بنادر و خسارات وارد بر شناور در بنادر
ارزیابی هزینه تعمیر یا بازسازی شناور پس از سوانح دریایی یا حوادث برخورد
تعیین مسئولیت میان ذینفعان در قراردادهای حمل و نقل دریایی
کاربرد در شکایات دریایی در دادگاه صالح یا مراجع تجاری دریایی
مداخلات کارشناسی در قراردادهای دریایی، تعاونی بنادر یا اختلافات میان شرکتهای کشتیرانی
بررسی ادعاهای بیمهای مربوط به حادثه، سرقت در دریا، آسیب بار و وسایل متعلق به شناور
این صلاحیت از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا در دادگاهها نظریه کارشناسی رسمی دادگستری در زمینه شناورها مبنایی فنی و حقوقی برای تصمیم قضائی محسوب میشود. لذا متونی که در گزارش ارائه میشود باید مستدل، مستند و دقیق بوده و بتواند اختلافات را به صورت قابل اتکا برای دستگاه قضایی روشن نماید.