صلاحیت «امور آبهای سطحی و رودخانهها» یکی از حوزههای کلیدی در مهندسی آب به شمار میرود که نقش اساسی در مدیریت پایدار منابع آب، حفاظت از محیطزیست و توسعه زیرساختهای آبی کشور ایفا میکند. این صلاحیت شامل مجموعهای از فعالیتهای تخصصی نظیر تخصیص آب، مدیریت حقابهها، برداشت مصالح رودخانهای، و تعیین بستر و حریم رودخانهها است که همگی در چارچوب قوانین و مقررات ملی و با نظارت نهادهای ذیربط انجام میپذیرد.
تخصیص آب و مدیریت حقابهها
تخصیص آب به مصرفکنندگان مختلف اعم از کشاورزی، شرب، صنعتی و زیستمحیطی، بر اساس نظام تخصیص آب صورت میگیرد که توسط وزارت نیرو و شرکتهای آب منطقهای تدوین و اجرا میشود. در این فرآیند، حقابهداران سنتی و قانونی با توجه به سوابق بهرهبرداری و نیازهای منطقهای شناسایی و حقوق آنان تثبیت میگردد. نظارت بر میزان برداشت و استفاده از منابع آبهای سطحی نیز از وظایف اصلی معاونت حفاظت و بهرهبرداری شرکتهای آب منطقهای است.
برداشت مصالح رودخانهای
برداشت مصالحی مانند شن و ماسه از بستر رودخانهها باید با مجوز قانونی و تحت نظارت فنی دقیق انجام شود. این فعالیتها بر اساس مطالعات پتانسیلیابی و با رعایت دستورالعملهای صادره از سوی وزارت نیرو و شرکتهای آب منطقهای صورت میگیرد. کنترل و اعمال نظارت بر برداشت مصالح رودخانهای، به منظور جلوگیری از تخریب بستر و حریم رودخانهها و حفظ تعادل اکولوژیکی آنها، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
تعیین بستر و حریم رودخانهها
تعیین بستر و حریم رودخانهها بر اساس آییننامههای مصوب و با توجه به آمار هیدرولوژیکی و دوره بازگشت سیلابها انجام میشود. بستر رودخانهها شامل قسمتی از رودخانه است که در آن جریان آب با دوره بازگشت مشخصی (معمولاً ۲۵ ساله) اتفاق میافتد. حریم نیز اراضی اطراف بستر است که برای حفاظت فیزیکی و کیفی رودخانهها لازم است و پهنای آن بر اساس نوع رودخانه و شرایط منطقهای تعیین میگردد. هرگونه دخل و تصرف در بستر و حریم رودخانهها بدون مجوز قانونی ممنوع است و با متخلفین برخورد قانونی صورت میگیرد.
نقش مهندسان آب در این حوزه
مهندسان آب با تخصص در امور آبهای سطحی و رودخانهها، در فرآیندهای مختلفی از جمله طراحی و اجرای پروژههای ساماندهی رودخانهها، تدوین و اجرای طرحهای مدیریت سیلاب، نظارت بر بهرهبرداری از منابع آب سطحی، و اجرای مطالعات تعیین بستر و حریم رودخانهها مشارکت فعال دارند. این تخصص نیازمند دانش فنی عمیق در زمینههای هیدرولوژی، هیدرولیک، مهندسی رودخانه و آشنایی کامل با قوانین و مقررات مرتبط است.
جمعبندی
صلاحیت «امور آبهای سطحی و رودخانهها» در مهندسی آب، با توجه به اهمیت فزاینده منابع آب و چالشهای زیستمحیطی، از جایگاه ویژهای برخوردار است. فعالیتهای مرتبط با این صلاحیت، نقش حیاتی در تأمین آب پایدار، حفاظت از منابع طبیعی، و توسعه متوازن مناطق مختلف کشور ایفا میکنند. بهرهگیری از تخصص مهندسان آب در این حوزه، تضمینکننده مدیریت علمی و قانونی منابع آبهای سطحی و رودخانهها است.