صلاحیت ارزیابی، تعیین علت و خسارت مسائل مربوط به طراحی و مهندسی وسایل پرنده بهعنوان یکی از صلاحیتهای معتبر در رشته صنایع هوایی و فضایی تعریف شده است. این صلاحیت حاصل از قوانین و مقررات رسمی کانون کارشناسان رسمی دادگستری بوده و تنها توسط کارشناسی رسمی دادگستری دارای پروانه رسمی قابل اجرا است . هدف اصلی این صلاحیت، ارائه نظرات تخصصی و گزارشهای کارشناسی در پروندههای قضایی، بیمهای، قراردادی و اداری است که به موضوعات فنی طراحی و مهندسی وسایل پرنده مرتبط هستند.
حوزه و کاربردهای عملیاتی
۱. در دعاوی حقوقی و کیفری مربوط به خسارت یا سقوط وسایل پرنده، کارشناسی رسمی دادگستری با این صلاحیت میتواند علت فنی حادثه را بررسی نموده، میزان خسارت ناشی از طراحی یا خطای مهندسی را تعیین و در مقام دفاع یا مطالبه، گزارش رسمی ارائه دهد .
۲. در دعاوی ترافیکی یا بیمهای، ارزیابی دقیق خسارتهای ناشی از طراحی وسایل پرنده (هواپیما، بالگرد، ماهواره و…) توسط کارشناسی رسمی دادگستری صورت میپذیرد تا تعیین مسئولیت حقوقی و مالی بهصورت مستدل انجام گیرد .
۳. در مناقشات قراردادی بین کارفرما، مشاور و پیمانکار مرتبط با طراحی مهندسی تجهیزات پرنده، گزارش رسمی کارشناسی رسمی دادگستری مبنای حل اختلاف خواهد بود و میتواند جنبههای فنی قرارداد را تحلیل نماید .
وظایف و عملکرد تخصصی
بررسی دقیق مدارک طراحی شامل نقشهها، مدلهای مهندسی، مشخصات فنی و محاسبات عملکرد وسایل پرنده، بهمنظور شناسایی نواقص احتمالی یا نقاط خطای مهندسی.
تحلیل و شبیهسازی علل ایجاد خسارت یا سقوط، شامل بررسی ایراد سازه، ایراد موتور، ایراد سیستمهای ناوبری یا سایر اجزا فنی.
اندازهگیری، ارزیابی و تعیین میزان خسارت مالی یا عملکردی ناشی از خطای طراحی، شامل هزینه تعمیر، جایگزینی یا توقف عملیات تسهیلات هوایی/فضایی.
ارائه گزارش رسمی کارشناسی با استاندارد قضایی؛ گزارش آمادۀ ارائه به دادگاه، بازرسی، بیمه یا سایر مراجع اداری و قراردادی.
ابزارها و روشهای مورد استفاده
برای تحقق وظایف تخصصی، کارشناسی رسمی دادگستری این صلاحیت از ابزارهای دقیق و روشهای فنی زیر استفاده میکند:
بررسی اسناد فنی، نقشهها و مستندات طراحی وسایل پرنده و تجهیزات مرتبط.
انجام تحلیل علل حادثه (Root Cause Analysis) و تحلیل علل طراحی نادرست یا فناوری نامناسب.
ارزیابی اقتصادی خسارات با استفاده از متدهای قیمتگذاری تخصصی برای تجهیزات هوایی، قطعات و اجزای مهندسی.
در صورت لزوم شبیهسازی فنی فرایند طراحی یا عملکرد وسیله پرنده برای استنتاج بهتر دلیل حادثه یا نقص طراحی.
اهمیت و ارزش نقش صلاحیت در نظام قضایی ایران
وجود این صلاحیت در پروندههای قضایی باعث ارتقاء دقت و اعتبار نظریه کارشناسی شده و راهگشای تصمیمگیری حقوقی و قضایی است.
در فرایندهای قراردادی یا بیمهای، گزارش رسمی کارشناسی رسمی دادگستری ضامن شفافیت، استنادپذیری و کاهش دعاوی حقوقی است.
در توسعه امنیت پرواز و پیشگیری از سوانح؛ پیشنهادات فنی ایمنی که توسط کارشناسی رسمی دادگستری با این صلاحیت ارائه میشود، بهعنوان مبنایی برای بهبود استانداردهای فنی صنایع هوایی و فضایی مورد استفاده قرار میگیرد .
نمونههای کاربردی واقعی
بررسی سقوط یک هلیکوپتر در فرودگاه و تشخیص خطای طراحی سیستم ناوبری یا سازه؛ تعیین میزان خسارت و گزارش رسمی مربوطه.
ارزیابی اختلاف میان کارفرما و شرکت مهندسی هوافضا در پروژه طراحی پهپاد، گزارش مشکلات طراحی و تعیین مقدار زیاندیدگی.
ارزیابی خسارت تأسیسات آزمایشگاهی فضایی یا سیستمهای ماهوارهای در اثر خطای طراحی یا ایراد در فرایند تولید.